Rak szyjki macicy

Zachorowalność na raka szyjki macicy w Polsce wynosi około 3.500 nowych zachorowań rocznie. Umiejscawia to ten nowotwór na 7 miejscu w kolejności występowania zachorowań na nowotwory złośliwe u kobiet. Liczba zgonów spowodowana zachorowaniem na ten nowotwór wynosi około 1800 rocznie. Powoduje to, że rak szyjki macicy znajduje się na 8 miejscu w kolejności liczby zgonów na nowotwory złośliwe u kobiet. Zarówno pod względem zachorowalności jak i umieralności, od kilku dekad obserwuje się stopniowe obniżenie trendu.

Kobiety w wieku poniżej 20 r.ż. rzadko chorują na ten nowotwór, ale zachorowalność wzrasta wraz z wiekiem. Na raka szyjki macicy chorują najczęściej kobiety w wieku średnim (45-65 lat), stanowiąc ponad 50% kobiet chorujących na ten nowotwór.

Rak szyjki macicy, w postaci nie inwazyjnej (in situ) może trwać wiele lat (średni wiek chorych z rakiem nie inwazyjnym jest o kilka-kilkanaście lat niższy aniżeli kobiet z rakiem inwazyjnym). Stwierdzenie tego faktu zwiększa znaczenie systematycznych badań ginekologicznych we wczesnym wykrywaniu raka szyjki macicy i związanych z tym możliwości całkowitego wyleczenia.

Najczęściej występującym nowotworem szyjki macicy jest rak płaskonabłonkowy, który stanowi około 80% wszystkich nowotworów złośliwych tego narządu. 10% stanowi rak gruczołowy. Pozostałe 10% stanowią inne rodzaje nowotworów, takie jak rak gruczołowo-płaskonabłonkowy, rakowiak, nowotwory nienabłonkowe (mięsaki).

Do jednych z najczęstszych przyczyn raka szyjki macicy zalicza się zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego HPV (ang. Human Papillomavirus). Może przenosić się on drogą kontaktów seksualnych. Z tego powodu do czynników ryzyka zalicza się wczesne rozpoczęcie życia seksualnego oraz dużą liczbę partnerów.
Więcej informacji w artykule: Wirus HPV główną przyczyną raka szyjki macicy
Do innych czynników ryzyka raka szyjki macicy zalicza się m.in.:

  • palenie papierosów
  • wiek (patrz: Epidemiologia)
  • niski status socjoekonomiczny (być może jest to związane z nieregularnym wykonywaniem lub brakiem badań ginekologicznych)
  • wieloletnie przyjmowanie hormonalnych leków antykoncepcyjnych
  • obniżenie odporności (zakażenie wirusem HIV, przyjmowanie leków sterydowych, leków obniżających odporność po przeszczepach narządów, leczenie cytostatykami z powodu innych nowotworów)
  • stany zapalne dróg rodnych spowodowane przez rzęsistki, chlamydie, wirus opryszczki, paciorkowiec beta-hemolizujący)
  • niedobory witaminowe (głównie witaminy C)

Profilaktyka czynna - szczepionki przeciwko wirusowi HPV

Jako, że onkogenne wirusy HPV są przyczyną prawie 99% wszystkich zachorowań na raka szyjki macicy to szczepienie przeciwko wirusowi HPV jest najskuteczniejszą metodą ochrony przed zachorowaniem na ten rodzaj nowotworu. Ponieważ szczepionka zapobiega infekcjom wirusem HPV, ale nie leczy nabytych infekcji, to do szczepienia profilaktycznego powinno kwalifikować się nastolatki jeszcze przed okresem ryzyka kontaktu z wirusem HPV.

Więcej informacji na temat skuteczności programów profilaktyki w artykule Rak szyjki macicy – można go wyeliminować jako chorobę, potrzeba tylko odpowiednich decyzji

We wczesnych stopniach zaawansowania brak jest zazwyczaj uchwytnych objawów raka szyjki macicy. Dlatego tak ważne są systematyczne badania ginekologiczne połączone z badaniem cytologicznym pobranego materiału z szyjki macicy. W przypadkach bardziej zaawansowanych mogą wystąpić takie objawy jak:
- delikatne podkrwawiania w czasie pomiędzy miesiączkami
- dłuższe i obfitsze miesiączki niż zazwyczaj
- ból występujący w trakcie stosunku
- krwawienia po stosunku
- krwawienia pomenopauzalne (po okresie przekwitania)

W przypadkach zaawansowanych mogą być obserwowane takie objawy jak:
- upławy (ropne, cuchnące)
- ból w dole brzucha
- bóle w okolicy lędźwiowo-krzyżowej
- trudności w oddawaniu moczu lub stolca

Badanie przezpochwowe z użyciem wziernika połączone z wykonaniem badania cytologicznego

Podstawowym badaniem jest badanie przezpochwowe z użyciem wziernika wraz z wykonaniem badania cytologicznego. Materiał na badanie cytologiczne (rozmazy cytologiczne) pobierany jest specjalną szczoteczką z tarczy i szyjki macicy i przenoszony na czyste szkiełko podstawowe i utrwalane specjalnym płynem. Badanie cytologiczne oceniane jest według systemu Bethesda (TBS – The Bethesda System). System ten wyparł stosowaną wcześniej skalę punktową (skala Papanicolau) i wymaga podania wyniku w formie opisowej.

TBS - The Bethesda System:
A. Jakość rozmazu:
I – można wykonać ocenę cytologiczną
II- brak możliwości wykonania oceny cytologicznej

B. Charakterystyka obrazu:
I – obraz prawidłowy
II- obraz nieprawidłowy

C. Część opisowa wyniku badania cytologicznego
I – brak cech zmian nowotworowych
    1. czynniki infekcyjne
    2. inne zmiany nienowotworowe
II – Inne zmiany – komórki endometrialne
III – Nieprawidłowe komórki nabłonkowe
    1. Komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego
        a) Nieprawidłowe (atypowe)
        b) Dysplazja małego stopnia
        c) Dysplazja dużego stopnia
        d) Rak płaskonabłonkowy
    2. Komórki nabłonka gruczołowego
        a) Nieprawidłowe (atypowe)
        b) Rak gruczołowy nie naciekający (in situ)
        c) Rak gruczołowy
    3. Inne rodzaje nowotworów złośliwych

Od jakiegoś czasu jest dostępna, również w Polsce, nowsza i lepsza metoda cytologii. Niestety nie jest ona obecnie refundowana przez NFZ. Jednak bez specjalnego problemu można ją wykonać w niektórych gabinetach ginekologicznych i laboratoriach w cenie poniżej 200 zł. Zdaniem specjalistów z Polskiego Towarzystwa Patologów oraz lekarzy onkologów cytologia na podłożu płynnym (LBC) zwiększa dokładność badania oraz skuteczność wykrywania wczesnych zmian chorobowych.
Więcej informacji w artykule Cytologia na podłożu płynnym - nowa, dokładniejsza metoda szansą na skuteczniejszą walkę z rakiem szyjki macicy

Kolposkopia (badanie kolposkopowe)

Jest to badanie polegające na oglądaniu tarczy szyjki macicy za pomocą mikroskopu o małym powiększeniu (10-20x). Pomiędzy źródłem światła a badanym obszarem umieszcza się zielony filtr, który pozwala na ocenę drobnych naczyń krwionośnych oraz zwiększyć kontrast pomiędzy różnymi typami komórek. Badanie kolposkopowe może być opisane za pomocą poniższej klasyfikacji:

Klasyfikacja obrazów kolposkopowych:
A. Nieprawidłowa strefa przekształceń
    a. Keratoza
    b. Zmiany bielacze
    c. Punkcikowanie
    d. Mozaika
    e. Nieprawidłowe naczynia
B. Podejrzenie raka inwazyjnego szyjki macicy
C. Obraz kolposkopowe nie pozwala na ocenę diagnostyczną

Biopsja

Biopsja polega na pobraniu części tkanki z szyjki macicy, z obszaru uznanego w badaniu za podejrzany, do badania histopatologicznego. Jedną z typów biopsji jest t.zw. konizacja, czyli pobranie materiału tkankowego w formie stożka (cone biopsy). Biopsja jest zazwyczaj wykonywana w warunkach znieczulenia miejscowego.

Inne badania

Badania określające możliwości rozprzestrzeniania się nowotworu szyjki macicy na inne narządy:

  • pęcherz moczowy: tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, cystoskopia, ultrasonografia przezpochwowa
  • odbytnica: tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, rektoskopia, sigmoidoskopia, ultrasonografia przezpochwowa
  • węzły chłonne: ultrasonografia jamy brzusznej i miednicy, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny
  • płuca: rtg płuc, rezonans magnetyczny
  • wątroba: ultrasonografia, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny
  • otrzewna: laparoskopia (badanie wziernikowe jamy brzusznej, z możliwością pobrania materiału tkankowego do biopsji)
  • przerzuty do nieokreślonych narządów całego ciała: PET – Pozytronowa Emisyjna Tomografia (badanie z użyciem małych dawek izotopów promieniotwórczych)
Stopień zaawansowania według FIGO (The International Federation of Gynecology and Obstetrics)
Stopień zaawansowaniaOcena
I rak ograniczony do szyjki macicy
IA rak inwazyjny widoczny jedynie mikroskopowo, naciekanie podścieliska z głębokością nacieku nie większą niz 5 mm i średnicą zmiany nie większą niż 7mm
IA1 naciekanie podścieliska z głębokością nacieku nie większą niz 3 mm i średnicą zmiany nie większą niż 7mm
IA2 naciekanie podścieliska z głębokością nacieku większą niż 3 mm i nie większą niż 5mm oraz średnicą zmiany nie większą niż 7mm
IB klinicznie widoczna zmiana ograniczona do szyjki lub zmiana widoczna jedynie mikroskopowo większa niż IA2
IB1 klinicznie widoczna zmiana nie przekraczająca 40 mm
IB2 klinicznie widoczna zmiana przekraczająca 40 mm
II guz rozrastający się poza szyjkę macicy, ale nie naciekający dolnej 1/3 części pochwy ani ścian miednicy małej
IIA guz nacieka proksymalny odcinek pochwy (górne 2/3) i nie nacieka przymacicza
IIA1 klinicznie widoczna zmiana nie większa niż 4 cm
IIA2 klinicznie widoczna zmiana większa niż 4 cm
IIB guz nacieka przymacicza
III guz dochodzi do ściany miednicy małej lub nacieka 1/3 dolną część pochwy lub występuje wodonercze lub niewydolność nerek
IIIA guz nacieka 1/3 dolną część pochwy
IIIB guz nacieka ścianę miednicy lub jest przyczyną wodonercza lub niewydolności nerek
IV guz nacieka błonę śluzową pęcherza moczowego lub odbytu lub szerzy się poza miednicę małą
IVA guz nacieka błonę śluzową pęcherza moczowego lub odbytu lub szerzy się poza miednicę małą
IVB obecne przerzuty odległe

We wczesnych stopniach zaawansowania możliwe jest leczenie oszczędzające narząd rodny, polegające na miejscowym usunięciu zmian nowotworowych. Postępowanie takie stosuje się w przypadku zmian przednowotworowych (dysplazja) lub w raku nie naciekającym (in situ). Leczenie to zawsze należy rozważyć w przypadku młodych kobiet, planujących następne posiadanie dzieci.

Do metod leczenia oszczędzającego należą m.in.:
- elektrokauteryzacja (wypalanie tkanki za pomocą elektrokoagulacji)
- kriochirurgia ( niszczenie tkanki za pomocą wymrażania)
- chirurgia laserowa (laseroterapia)
- metoda LEEP (LEEP-LOOP) – wycięcie z użyciem pętli elektrycznej
- konizacja – wycięcie stożkowe tkanki wokół kanału szyjki macicy

Leczenie chirurgiczne, włącznie z wycięciem macicy z przydatkami i regionalnymi węzłami chłonnymi stosuje się w przypadku nowotworu o stopniu zaawansowania do IA-2. W bardziej zaawansowanych stopniach zaawansowania stosuje się leczenie skojarzone (zabieg operacyjny i radioterapia, radioterapia i chemioterapia).

Gdy nowotwór jest wykryty we wczesnym stadium zaawansowania (badania przesiewowe, systematyczne badania ginekologiczne !) przeżycie 5-letnie wynosi ponad 90%. Dla wcześnie wykrytych zmian przedinwazyjnych (nienaciekających) wyleczalność sięga 100%.

Przeżycie 1-roczne wynosi ogółem około 85%. Przeżycie 5-letnie, ogółem dla wszystkich stopni zaawansowania, wynosi około 70%. Przeżywalność maleje wraz ze stopniem zaawansowania klinicznego i patomorfologicznego.


Opracowanie:
dr hab. n. med. Tomasz Jastrzębski, prof. ndzw. GUMed
Klinika Chirurgii Onkologicznej
Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku


Bibliografia:

  1. Podstawy diagnostyki i terapii nowotworów. Praca zbiorowa pod red. M.Frączka, Wyd. Alfa-medica Press, 2008;
  2. DiSaia P., Creasman W.: Ginekologia Onkologiczna, Wyd. Czelej, Lublin 1999
  3. Nowotwory. Zarys Patologii Onkologicznej. Praca zbiorowa pod red.: R.Kordek, L.Woźniak, W.Biernat. Akademia Medyczna w Łodzi, Łódź 2001;
  4. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2008 roku. Centrum Onkologii-Instytut. Warszawa 2010
» powrót na początek strony

Obserwuj Onkonet na Facebooku

Preparat Nutridrink do leczenia żywieniowego firmy Nutricia

preparat do leczenia żywieniowego Nutridrink firmy Nutricia
HPV human papillomavirus  - wizualizacja

Wirus HPV główną przyczyną raka szyjki macicy

Szacunkowe dane wskazują, że dwa onkogenne i najbardziej rozpowszechnione typy wirusa: HPV16 i HPV18 są odpowiedzialne za rozwój aż 70-80% przypadków raka szyjki macicy, a pięć najczęściej rozpowszechnionych onkogennych typów (HPV 16, 18, 31, 33, 45) razem odpowiada za 98% zachorowań na ten rodzaj nowotworu.

ocena mikroskopowa preparatu medycznego

Cytologia na podłożu płynnym - nowa, dokładniejsza metoda szansą na skuteczniejszą walkę z rakiem szyjki macicy

Zdaniem specjalistów z Polskiego Towarzystwa Patologów Towarzystwa oraz lekarzy onkologów stosowanie cytologii na podłożu płynnym (LBC) poprawiłoby jakość badań, zwiększając dokładność badania oraz skuteczność wykrywania wczesnych zmian chorobowych.

wirus HPV na powierzchni skóry - wizualizacja

Rak szyjki macicy – można go wyeliminować jako chorobę, potrzeba tylko odpowiednich decyzji - profilaktyczne szczepienia przeciw HPV

Najczęstszą przyczyną zachorowania na raka szyjki macicy jest infekcja wirusem HPV. Aż 99% przypadków raka szyjki macicy ma swoje źródło we wcześniejszej, przewlekłej infekcji wirusem HPV.