onkonet.pl » dla pacjentów » inf. o nowotworach » nowotwory przew. pokarmowego » Rak jelita grubego
rozmiar czcionki:  A  A  A
main banner
reklama RadioON
Sposób wyszukiwania w Onkonet.pl jest identyczny
jak dla wyszukiwarki Google
leczenie żywieniowe - nowy dział

Rak jelita grubego

Rak jelita grubego (okrężnicy) jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych w Europie, w Polsce plasuje się na 2. miejscu u obu płci. Zachorowalność na ten nowotwór powoli systematycznie wzrasta. Według Krajowej Bazy Danych Nowotworowych Centrum Onkologii w Polsce, w 2010 roku raka okrężnicy rozpoznano u 9120 osób, w tym 4819 mężczyzn i 4301 kobiet. Odnotowano 7061 zgonów z tego powodu (mężczyźni - 3768; kobiety - 3293). Nowotwór okrężnicy rzadko występuje u osób poniżej 40. roku życia, najwięcej zachorowań przypada na 7. i 8. dekadę życia.

Większość raków jelita grubego to nowotwory sporadyczne (około 65–85%), pozostałe zaś to raki występujące rodzinnie. Rak jelita grubego powstaje i rozwija się w wyniku zmian zachodzących w genomie komórki: mutacji w genach odpowiedzialnych za hamowanie niekontrolowanej proliferacji (mutacje genów między innymi hMSH, hMLH1, PMS1 tzw. mismatch repair genes, geny mutatorowe) oraz w genach odpowiedzialnych za naprawę uszkodzonego DNA.

Pod wpływem czynników torujących zmutowane komórki dzielą się szybciej niż prawidłowe, przekazują mutację potomnym, w związku z czym powstaje klon komórek - mutantów mających zdolność szybkich podziałów, kolejnych mutacji i samonapędzania się do wzrostu oraz dalszego podziału. Geny regulatorowe - naprawcze, na skutek mutacji tracą swoją funkcję - dochodzi do spadku kontroli nad cyklem komórkowym.

Polipy jelita grubego są bardzo często podłożem rozwoju raka. Ryzyko transformacji złośliwej związane jest z typem histologicznym polipa. Ze względu na budowę histologiczną wyróżnia się polipy:

  • hiperplastyczne (metaplastyczne) — stanowią 90% polipów jelita grubego, osiągają niewielkie rozmiary (5 mm) i są utworzone przez pogrubiałą błonę śluzową bez cech atypii komórkowej; występują u około 75% dorosłych;
  • gruczolakowe — są zmianami niezłośliwymi, jednak wykazują istotną zdolność przemiany złośliwej. Wyróżniamy wśród nich:
    • gruczolaki cewkowe (adenomata tubularia) — stanowią 75% polipów gruczołowych; 5% z nich to zmiany złośliwe,
    • gruczolaki kosmkowe (adenomata villosa) — stanowią 10% gruczolaków; w 40% tych zmian znajduje się ognisko raka,
    • gruczolaki cewkowo-kosmkowe (adenoma tubulovillosa) — stanowią 15% gruczolaków; 20% z nich to polipy złośliwe.

Poza budową histologiczną wykazano zależność między wielkością polipa, a występowaniem raka jelita grubego na jego podłożu: im większy polip tym większe ryzyko transformacji złośliwej (np. występowanie polipa gruczolakowego o wielkości < 1 cm wiąże się z 0,5 – 1% prawdopodobieństwem obecności raka inwazyjnego; gdy polip osiąga wielkość > 2 cm, prawdopodobieństwo wynosi już 10–50%).

Leczenie polipów jelita grubego, w tym także polipów złośliwych, polega na ich endoskopowym lub chirurgicznym wycięciu (badanie histopatologiczne preparatu w całości). Po polipektomii zaleca się wykonanie kontrolnej kolonoskopii po upływie 5–10 lat lub po 3 latach, gdy istnieje większe prawdopodobieństwo wznowy, usunięto więcej niż 3 gruczolaki lub wywiad rodzinny obliguje do częstszych kontroli. Usunięcie nieuszypułowanego gruczolaka we fragmentach wymaga kontrolnej kolonoskopii już po upływie 2–6 miesięcy w celu oceny doszczętności polipektomii (ze względu na możliwość wznowy w miejscu).

Uwarunkowane genetycznie nowotwory jelita grubego stanowią mniejszość, bo około 15% ogółu. Rodzinna polipowatość gruczolakowa (FAP) jest rzadko występującą (1 na 10 000 urodzeń) chorobą charakteryzującą się występowaniem w jelicie grubym znacznej liczby polipów gruczolakowych (> 100), dziedziczona jest w sposób autosomalny dominujący (mutacje genu APC). Praktycznie u wszystkich chorych na FAP jeszcze przed 35. rokiem życia rozwija się rak jelita grubego. Jedynym skutecznym sposobem terapii w przypadku tego rozpoznania pozostaje pankolektomia - całkowite wycięcie jelita grubego - profilaktyczna, gdy istnieje ryzyko rozwoju raka, lub lecznicza w razie postawienia diagnozy raka. Ponieważ u 5% osób rak może się rozwinąć przed 20. rokiem życia, zalecane jest kontrolowanie kolonoskopowe u młodych członków rodzin i wykonanie profilaktycznej pankolektomii wkrótce po rozpoznaniu FAP.

Inne czynniki ryzyka zachorowania na raka jelita grubego:

  • epidemiologiczne — wiek (szczyt zapadalności przypada na 7-8 dekadę życia), masa ciała - nadwaga i otyłość(wskaźnik BMI > 30), brak aktywności fizycznej - sporadyczna bądź mała aktywność, mężczyźni przedstawiciele rasy białej, czynniki geograficzne (największa zapadalność w krajach północnej Europy);
  • genetyczne: występowanie raka jelita grubego wśród krewnych 1. stopnia (przy braku potwierdzonego genetycznie uwarunkowanego zespołu), zwłaszcza, gdy w kolejnych pokoleniach obserwuje się kolejne przypadki raka jelita grubego; potwierdzone w badaniach molekularnych uwarunkowane genetycznie zespoły chorobowe prowadzące do rozwoju raka (FAP, HNPCC), występowanie w wywiadzie polipów gruczolakowych lub raka jelita grubego, nawracające, przewlekłe stany zapalne jelit (idiopatyczne: wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz choroba Leśniowskiego-Crohna);
  • związane z błędami dietetycznymi i stylem życia - zwiększona zawartość tłuszczów w diecie (zwłaszcza nasyconych kwasów tłuszczowych), dieta bogata w krwiste mięsa, tłuszcze zwierzęce i pokarmy na nich smażone, potrawy wędzone i wysoko przetworzone, obecność sztucznych dodatków i środków konserwujących, dieta uboga w błonnik i produkty świeże, witaminy i pierwiastki śladowe, niedobór wapnia (efekt protekcyjny), spożywanie alkoholi, głównie wysokoprocentowych.
  • mieszane - palenie tytoniu, żucie produktów tytoniowych, obecność ureterosigmoidostomii (500-krotnie większe ryzyko rozwoju raka jelita grubego); przebycie cholecystektomii lub radioterapia w wywiadzie na obszar jamy brzusznej i miednicy.

Profilaktyka i skryning raka jelita grubego.

Rak jelita grubego pozostaje drugą co do częstości przyczyną zgonów z powodu choroby nowotworowej. Dla przeciętnej osoby, bez dodatkowych czynników ryzyka, ryzyko zachorowania na raka jelita grubego w ciągu całego życia wynosi około 5%. U osób z obciążonym wywiadem rodzinnym ryzyko to jest dwukrotnie większe. Jak w przypadku każdego nowotworu, szansa wyleczenia jest największa we wczesnym stadium choroby, niestety u około 25% chorych rozpoznanie stawia się późno, już w momencie wystąpienia przerzutów.

Mimo znacznych postępów leczenia jedna trzecia chorych na raka jelita grubego umrze z powodu tej choroby. Jednym z najważniejszych czynników ryzyka raka jelita grubego jest wiek. 90% przypadków tej choroby wykrywa się u osób po 50 roku życia, chociaż może ona wystąpić także u osób bardzo młodych. Dlatego w każdym wieku zwracamy uwagę na tak zwane objawy alarmowe, wskazujące na konieczność szybkiej diagnostyki.

Polipy jelita grubego

Pacjenci często nie mają świadomości, że wczesny rak jelita grubego może nie dawać żadnych objawów. Zachęcani do badań profilaktycznych odpowiadają, że przecież czują się świetnie i nie mają problemów z jelitami. Zgłaszają się do lekarza zwykle w momencie wystąpienia krwawienia z odbytu lub znacznej utraty wagi, albo nieprawidłowych wyników badań krwi. Tymczasem około 30% osób po 50 roku życia ma w jelicie grubym zmiany przedrakowe czyli gruczolaki, zwane potocznie polipami.

Ogromna większość przypadków raka jelita grubego powstaje właśnie z takich polipów. Polipy najczęściej nie dają żadnych objawów. Część polipów nigdy nie przekształci się w raka, ale wiadomo, że wykonywanie badań w celu wykrycia i usunięcia polipów bardzo znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy jelita grubego.

Kolonoskopia – badanie w profilaktyce raka jelita grubego i endoskopowe usuwanie polipów

Wykrywanie i usunięcie polipów jelita grubego umożliwia badanie endoskopowe, czyli kolonoskopia. Polega ono na wprowadzeniu do jelita giętkiego wziernika zwanego endoskopem, zaopatrzonego w źródło światła. W czasie badania ogląda się błonę śluzową całego jelita grubego. Większość polipów można usunąć w czasie badania endoskopowego za pomocą specjalnych narzędzi wprowadzanych przez kanał endoskopu. Usuwanie polipów jest dla pacjenta nieodczuwalne. Zabieg wiąże się z niewielkim ryzykiem krwawienia, które zwykle ustępuje samoistnie bez konieczności dalszych interwencji.

Bardzo rzadko zdarza się, że wykryte w czasie badania polipy są zbyt duże do usunięcia endoskopowego i wymagają zabiegu operacyjnego. Zdarza się czasami, że po zbadaniu pod mikroskopem usuniętego polipa otrzymujemy informację, że było w nim obecne ognisko wczesnego raka. W zależności od sytuacji pacjent może wymagać jeszcze leczenia uzupełniającego, ale w części przypadków już sama kolonoskopia z usunięciem polipa jest wystarczająca do wyleczenia.

Jeżeli kolonoskopia nie wykaże obecności polipów, kolejne badanie profilaktyczne jest zalecane po upływie dziesięciu lat, o ile rzecz jasna nie wystąpią inne powody wykonania badania. W razie stwierdzenia polipów czas badania kontrolnego ustala się na podstawie ich liczby, wielkości oraz obrazu mikroskopowego.

Badanie kału na obecność krwi utajonej (krew utajona w stolcu)

U osób, które z różnych przyczyn nie decydują się na kolonoskopię istnieje możliwość zastosowania innych metod wczesnej diagnostyki. Jedną z tych metod jest badanie stolca w kierunku obecności krwi utajonej. Badanie to powinno się wykonywać co roku. Zazwyczaj nie wykrywa ono polipów, które w większości przypadków nie krwawią, ale może wykryć obecność raka jeszcze przed wystąpieniem dolegliwości. Dzieje się tak dlatego, że w początkowym stadium rak jelita grubego powoduje krwawienia niewykrywalne gołym okiem. Badanie stolca metodami chemicznymi pozwala na stwierdzenie obecności nawet niewielkiej ilości krwi. Dodatni wynik badania wymaga dalszej diagnostyki, tzn. wykonania kolonoskopii.

Kolonoskopia wirtualna

Stosunkowo niedawno pojawiła się możliwość wykonywania tak zwanej kolonoskopii wirtualnej, czyli badania jelita grubego metodą tomografii komputerowej. Badanie wiąże się z ekspozycją na promieniowanie rentgenowskie, ale dla części pacjentów może być alternatywą dla kolonoskopii klasycznej ze względu na mniejszy dyskomfort. Przed badaniem wymagane jest oczyszczenie jelita podobnie jak przed kolonoskopią. W czasie badania konieczne jest podanie do jelita pewnej ilości powietrza, tak zwana insuflacja, oraz podanie do żyły kontrastu. Specjalny program komputerowy umożliwia rekonstrukcję obrazu powierzchni błony śluzowej jelita.

Badanie umożliwia wykrycie zarówno wczesnego raka, jak i polipów. W razie stwierdzenia zmian w obrębie błony śluzowej o wielkości powyżej 5 mm wykonuje się klasyczną kolonoskopię. Jeśli wynik jest prawidłowy, kolejne badanie przesiewowe zalecane jest po 5 latach. Skuteczność kolonoskopii wirtualnej w wykrywaniu polipów powyżej 1 centymetra jest podobna jak kolonoskopii.

Poprawa wyników diagnostyki i leczenia dzięki badaniom profilaktycznym w raku jelita grubego

Dzięki zastosowaniu opisanych powyżej metod skryningowych udało się w ciągu ostatnich trzydziestu lat wyraźnie zmniejszyć zachorowalność na raka jelita grubego oraz śmiertelność z powodu tej choroby. Wiadomo, że osoba, która przynajmniej raz w życiu miała wykonaną pełną kolonoskopię, ma ryzyko zachorowania na raka jelita grubego dziesięć razy mniejszą niż osoba, która nigdy jej nie miała.

Endoskopia kapsułkowa

W ostatnich latach duże zainteresowanie pacjentów budzi tak zwana endoskopia kapsułkowa jelita grubego. Polega ona na badaniu jelita za pomocą połykanej przez pacjenta mikrokamery, która przemieszcza się w świetle jelita biernie pod wpływem fal perystaltycznych, wykonując zdjęcia z częstością od 2 do 3 klatek na sekundę.

Chociaż jest to badanie mało inwazyjne i dobrze tolerowane, należy podkreślić, że jego czułość jest zbyt niska dla wczesnego wykrywania raka i polipów jelita grubego. Badanie jelita grubego za pomocą kapsułki pozwala wykryć zaledwie 70% polipów większych niż 6 mm, nie zawsze też pozwala wykryć raka. Z tego względu badanie to nie jest obecnie zalecane w rutynowej prewencji raka jelita grubego.

W jaki sposób uchronić się przed rakiem?

W prewencji raka jelita grubego dużą rolę odgrywa prawidłowa dieta (bogata w warzywa i owoce, uboga w czerwone mięso). Wydaje się, że pewną niewielką rolę ochronną może odgrywać także spożycie mleka i nabiału. Wyraźnie mniejsze ryzyko zachorowania obserwuje się również u osób dbających o regularny wysiłek fizyczny. Mechanizm tego zjawiska nie jest znany i prawdopodobnie nie zależy wprost od samej masy ciała.

W celu zmniejszenia ryzyka inwazyjnego (złośliwego) nowotworu jelita zaleca się opisane powyżej badania przesiewowe, wykonywane w regularnych odstępach czasu począwszy od 50 roku życia u osób o przeciętnym ryzyku, lub od 40 roku życia u osób z obciążonym wywiadem rodzinnym (z jednym lub więcej krewnym pierwszego lub drugiego stopnia z rozpoznanym rakiem jelita grubego).

Najważniejsze jest jednak, by nie bać się szukać pomocy lekarskiej w sytuacji, gdy coś nas niepokoi. Wiele osób odwleka wizytę u lekarza z obawy przed rozpoznaniem choroby nowotworowej, tymczasem wczesne wykrycie nawet tak poważnej choroby, jaką jest rak jelita grubego, wiąże się z dużą szansą całkowitego wyleczenia.

Objawy alarmowe wskazujące na konieczność pilnej diagnostyki:

  • Obecność krwi w stolcu
  • Niezamierzona utrata wagi
  • Niedokrwistość (anemia) z niedoborem żelaza
  • Narastające bóle brzucha, często w nocy

Badania przesiewowe

Badanie przesiewowe stanowią zasadniczą metodę profilaktyki nowotworowej w przypadku wielu nowotworów (rak piersi, rak szyjki macicy, rak jelita grubego). Celem badań profilaktycznych jest wykrywanie i leczenie gruczolaków oraz wykrycie raka jelita grubego we wczesnych stadiach zaawansowania, gdy dostępne procedury chirurgiczne, jak i onkologiczne leczenie uzupełniające są w pełni skuteczne i dają duże prawdopodobieństwo pełnego wyleczenia.

Standardowy protokół badania przesiewowego:
- badanie kału na krew utajoną, co 12 miesięcy: 2 próbki z 3 kolejnych stolców (wynik pozytywny 1 na 6 jest wskazaniem do kolonoskopii);
- kolonoskopia co 10 lat od 50 roku życia.

Badaniom przesiewowym powinna poddać się każda osoba po osiągnięciu 50 roku życia - bez obciążającego wywiadu rodzinnego.

Gdy w wywiadzie rodzinnym chory zgłasza: jeden przypadek raka jelita grubego u krewnego 1 stopnia ≥ 60 roku życia - obowiązuje nadal standardowy protokół badania przesiewowego, ale począwszy od 40 roku życia.

Gdy w rodzinie zanotowano raka jelita grubego u dwóch lub więcej krewnych 1 stopnia z rozpoznanym ≥ 60 roku życia lub jeden przypadek u krewnego 1. stopnia z rozpoznanym rakiem jelita grubego < 60 roku życia — obowiązuje nadal standardowy protokół badania przesiewowego od 40. roku życia lub 10 lat wcześniej niż postawienie diagnozy raka jelita grubego u najmłodszego krewnego.

U pacjentów z dodatnim wywiadem w kierunku HNPCC - począwszy od 20-25 roku życia zaleca się wykonywanie pełnej kolonoskopii (z jednoczasowym usunięciem polipów) co 1–2 lata, ponadto od 30. roku życia kontrolne gastroskopie co 2 lata, u kobiet dodatkowo coroczne badania przesiewowe pod kątem raka trzonu macicy (biopsja aspiracyjna endometrium, przezpochwowe badanie USG), począwszy od 25–35 roku życia.

U pacjentów z dodatnim wywiadem w kierunku FAP – zaleca się badanie genetyczne i kolonoskopię co 12 miesięcy od 12-15 roku życia.

W przypadku postawionej diagnozy idiopatycznych zapaleń jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna) zaleca się kontrolną kolonoskopię (z losowym pobraniem wycinków) co 1–2 lata. Badanie należy rozpocząć po 8 latach trwania choroby przy pancolitis (zmiany dotyczą całego jelita grubego) lub po 15 latach, jeżeli schorzenie dotyczy jedynie lewej połowy okrężnicy.

W jelicie grubym przeważają guzy o histologicznym typie gruczolakoraka cewkowego. Gdy komponenta guza zawiera komórki sygnetowate (rak sygnetowatokomórkowy) bądź utkanie drobnokomórkowe, rzadko spotykane, można spodziewać się gorszego rokowania.

Anatomicznie rak jelita grubego lokalizuje się: w odbytnicy (30–50%), esicy (15–20%), wstępnicy (14%), poprzecznicy (9%) i zstępnicy (6%); łącznie cała okrężnica przeważa nad odbytnicą.

Ocena patologa preparatu musi umożliwiać określenie cech klasyfikacji TNM, zawierać informacje o inwazji naczyń krwionośnych i limfatycznych, a także pozwalać na ocenę doszczętności resekcji - cecha R (R0 wolny margines mikroskopowy, R1 wolny margines makroskopowo, mikroskopowo obecność komórek w linii cięcia chirurgicznego, R2 dodatnie marginesy makro i mikroskopowe).

Wskazane jest także umieszczenie informacji o stopniu złośliwości histologicznej nowotworu, wielkości marginesu radialnego oraz odsetku żywych komórek nowotworowych w guzie u chorych po przedoperacyjnej chemioterapii (ypTNM).

We wczesnych stadiach choroby objawy nie występują, są skąpe bądź niespecyficzne: ból brzucha i wzdęcia, które mogą sugerować mniej groźne dolegliwości, kojarzone często z błędem dietetycznym, przyjmowanymi lekami, objawami ze strony dróg żółciowych czy wynikającymi z choroby wrzodowej.

Bywa również i tak, że rak jelita grubego przez długi czas nie daje żadnych objawów, a diagnoza stawiana jest przypadkowo podczas kontrolnej kolonoskopii. Chorzy objawowi zgłaszają różne dolegliwości w zależności od umiejscowienia guza pierwotnego: rakom prawej połowy okrężnicy najczęściej towarzyszy osłabienie ogólne, brak łaknienia, krew w stolcu (często utajona, nie objawowa), anemia bez innych objawów ze strony przewodu pokarmowego (okresowe spadki poziomów hemoglobiny), utrata masy ciała, rzadziej natomiast zmiana rytmu wypróżnień.

Chorzy z nowotworem w lewej części okrężnicy i odbytnicy częściej skarżą się na zaparcia (postępujący naciek komórek nowotworowych powoduje stopniową okluzję światła jelita i upośledzenie jego drożności), naprzemiennie z biegunkami, trudności z wypróżnieniem - stolce twarde, „ołówkowate”, wzdęcia, kurczowe bóle brzucha, postępujące objawy niedrożności. Nowotworom nisko zlokalizowanym (odbytnica) towarzyszy uczucie niepełnego wypróżnienia, naglące i bolesne parcia, świeża krew w stolcu.

Chorzy operowani z powodu raka jelita grubego w około 20% diagnozowani są w stadium rozsiewu. Nowotwór jelita grubego rozprzestrzenia się drogą krwionośną lub limfatyczną, a także przez ciągłość w obrębie jamy otrzewnej, zajmując sąsiednie narządy. Najczęstsze przerzuty raka jelita grubego występują w wątrobie, płucach (droga krwionośna), węzłach chłonnych, w obrębie jamy otrzewnej, a także ostatecznie w kościach i mózgu. Przerzutom towarzyszą objawy charakterystyczne dla zajętego narządu.

W przypadku raka jelita grubego, pierwszym badaniem jest kolonoskopia - umożliwia ocenę całego jelita grubego, poza tym pozwala na usunięcie polipów i w przypadku istnienia guza, na pobranie materiału do badania histologicznego. Poza tym wykonuje się następujące badania obrazowe: USG, tomografię komputerową jamy brzusznej i miednicy (przerzuty do narządów miąższowych, powiększone węzły zaotrzewnowe i okolicy guza, wielkość guza, naciekanie - resekcyjność), RTG lub TK klatki piersiowej, EUS. Rezonans magnetyczny MR pozwala na ocenę głębokości nacieku nowotworowego w ścianie odbytnicy i określenie wskazań do radioterapii przedoperacyjnej, stąd w tym umiejscowieniu guza powinien być badaniem z wyboru.

W chorobie przerzutowej zakres badań obrazowych ustalany jest indywidualnie w zależności od sposobu leczenia. Badanie PET wykonuje się głównie u chorych z podejrzeniem przerzutów w badaniu TK (niejasny obraz i brak możliwości weryfikacji) oraz z przerzutami resekcyjnymi na podstawie badania TK, przed podjęciem decyzji o ich operacyjnym leczeniu.

U każdego chorego należy oznaczyć przedoperacyjne stężenie markera CEA - nie jest to badanie specyficzne, ale umożliwia monitorowanie chorego po leczeniu i w okresie odległym daje możliwość kontroli choroby (wznowa biochemiczna). Śródoperacyjna ocena obecności komórek nowotworu w płynie z jamy otrzewnej daje obraz inwazyjności procesu i ewentualnych wskazań do zastosowania chemioterapii pooperacyjnej.

Rozsiew nowotworu w jamie otrzewnej - naciek otrzewnej, obecność wszczepów otrzewnowych jest wskazaniem do zastosowania, po całkowitej cytoredukcji chemioterapii dootrzewnowej w hipertermii (HIPEC).

Badanie rezonansem magnetycznym w raku odbytnicy – dlaczego należy je wykonać?

Leczenie raka odbytnicy, podobnie jak innych odcinków jelita grubego, polega na wykonaniu zabiegu operacyjnego, w czasie którego usuwa się odcinek jelita wraz z guzem oraz odpowiednim marginesem wolnym od nowotworu, a także z „szypułą” naczyniową zwana krezką.

W przypadku raka odbytnicy, ze względu na umiejscowienia anatomiczne, okoliczne tkanki (tzw. mezorectum) mogą być zajęte przez rozprzestrzeniający się nowotwór i trudne do wycięcia. W tej sytuacji należy przed zabiegiem zaplanować leczenie wstępne, adjuwantowe, polegające zazwyczaj na radioterapii lub radioterapii w skojarzeniu z chemioterapią. Jest ono zależne od określonego stopnia zaawansowania miejscowego.

W celu odpowiedniego ustalenia stopnia zaawansowania miejscowego należy wykonać odpowiednie badania, do których należą m.in. badanie przez odbyt (per rectum) – obowiązkowe przy wstępnej diagnostyce!, badania obrazowe oceniające narządy jamy brzusznej czy nie ma przerzutów (wątroba): ultrasonografia, tomografia komputerowa, badania krwi (marker nowotworowy CEA).

W celu określenia zaawansowania miejscowego guza, w przypadku raka odbytnicy obowiązkowym badaniem jest badanie rezonansem magnetycznym (MRI). To specjalistyczne, zaawansowane technologicznie badanie służy nie tylko do oceny wielkości guza, ale pozwala także na ocenę naciekania okolicznych tkanek przy odbytnicy (mesorectum), naciekania okolicznych narządów (prostata u mężczyzn, narząd rodny u kobiet). Jedną z najbardziej wartościowych cech tego badania jest możliwość określenia stanu regionalnych węzłów chłonnych (cecha N), niezbędna do prawidłowego oznaczenia stopnia zaawansowania, a co za tym idzie, do zaplanowania najskuteczniejszego leczenia.
Jak wygląda badanie rezonansem magnetycznym i co należy o nim wiedzieć?
Inne badania, takie jak tomografia komputerowa czy ultrasonografia przezodbytnicza (transrektalna) mogą być także wykonywane, ale ze względu na wyższość badania MRI w ocenie naciekania tkanek mesorectum i ocenie węzłów chłonnych nie są polecane jako badania zastępcze. Ultrasonografia transrektalna ma swoje miejsce w różnicowaniu wielkości guza w planowaniu do miejscowego wycięcia, ale także nie zastępuje badania MRI w określaniu stopnia zaawansowania klinicznego nowotworu.

T (tumor) - guz pierwotny nowotworu
Txnie można ocenić guza pierwotnego
T0nie stwierdza się guza pierwotnego
Tiscarcinoma in situ – komórki raka widoczne w nabłonku, naciek nie przekracza błony podstawnej lub blaszki właściwej błony śluzowej, nie stwierdza się przekraczania blaszki mięśniowej błony śluzowej
T1guz nacieka błonę podśluzową
T2guz nacieka warstwę mięśniową
T3guz nacieka przez warstwę mięśniową do warstwy podsurowicówkowej lub do niepokrytych otrzewną tkanek okołookrężniczych bądź okołoodbytniczych
T4guz nacieka przez ciągłość inne tkanki i narządy lub przerasta otrzewną trzewną; naciekanie przez ciągłość dotyczy też innych okolic jelita grubego zajętych w wyniku przerastania błony surowiczej (np. naciekanie pętli esicy przez raka odbytnicy)


N (lymph nodes) - stan regionalnych węzłów chłonnych
Nxnie można ocenić okolicznych węzłów chłonnych
N0brak przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych
N1przerzuty nowotworu w 1–3 regionalnych węzłach chłonnych
N2przerzuty nowotworu w 4 i więcej regionalnych węzłach chłonnych


M (metastases) - przerzuty odległe
Mxnie można ocenić przerzutów odległych
M0nie stwierdza się obecności przerzutów odległych
M1stwierdza się przerzuty odległe


Tab. Zaawansowanie kliniczne raka jelita grubego wg klasyfikacji Dukes’a w modyfikacji Astlera i Collera
DukesOpis zaawansowaniaZaawansowanie wg Astler/CollerPrzeżycie 5-letnie (%)
AZmiana nie przekracza błony śluzowejA90
BNaciekanie błony mięśniowej bez jej przekraczania. Brak przerzutów do węzłów chłonnychB175
Naciekanie błony mięśniowej na całej jej grubości. Brak przerzutów do węzłów chłonnychB265
CB1 + Obecne przerzuty do węzłów chłonnychC135
B2 + Obecne przerzuty do węzłów chłonnychC225
DObecne przerzuty odległeD< 5




» powrót na początek strony